اختلال بیش فعالی یکی از دغدغه‌های اصلی خانواده‌هایی است که با این مشکل سروکار دارند. ازنظر روانشناسی بیش فعالی دارای سه نوع است که در نوع اول کودک در تمرکز کردن و توجه به مسائل دچار مشکل می‌شود. در نوع دوم کودک دارای تحرک زیاد است و نهایتاً در نوع سوم کودک هم در تمرکز کردن مشکل دارد و هم پرتحرک است.

بیش فعالی می‌تواند ناشی از عامل مختلفی باشد که عوامل ژنتیکی، زودرس بودن، عصب‌شناختی، تغذیه، سم‌های محیطی، عوامل روان‌شناختی و رفتار والدین ازجمله مواردی است که باعث بروز بیش فعالی کودک می‌شود. برای درمان بیش فعالی شناخت عوامل و نشانه‌های بیش فعالی می‌تواند کمک شایانی به پروسه درمانی کودک کند.

 نشانه‌های اولیه بیش فعالی از سال‌های اولیه رشد یعنی قبل از ورود به دبستان آغازشده و دارای علائمی مانند پرتحرکی، عدم توانایی در تمرکز، رفتارهای ناگهانی و … است. علائم بیش فعالی معمولاً از سه‌سالگی قابل‌تشخیص است و حتی برخی از کودکان که در زمان شیرخوارگی پرتحرک هستند و مشکل خواب و تغذیه داشته و حرکات دست و پای زیادی هم دارند احتمال ابتلا به بیش فعالی را در سنین بالاتر دارند.

در این مطلب علائم بیش فعالی به‌صورت کلی مطرح‌شده و دلایل بیش فعالی شرح داده خواهد شد. درنهایت راهکارهای درمانی بیش فعالی نیز بیان خواهد شد. توجه به این نکته ضروری است که برای درمان و شناخت نشانه‌های بیش فعالی کمک گرفتن از روانشناسان باتجربه در این زمینه می‌تواند کمک بسزایی در درمان و پیشگیری از عوارض این اختلال داشته باشد. شما عزیزان می‌توانید در صورت نیاز با متخصصین مشاورکده همراه در ارتباط باشید. همچنین در صورت داشتن هرگونه سؤال و پیشنهاد می‌توانید در قسمت نظرات و پیشنهادها از تجربیات و نظرات مشاورین بهره‌مند شوید.

 

علائم بیش فعالی کودک

تشخیص بیش فعالی می‌تواند مشکل باشد زیرا مانند سایر بیماری‌ها نمی‌توان با گرفتن آزمایش خون یا تصویربرداری با اطمینان بالا بیش فعالی را تشخیص داد. همچنین اکثر کودکان در کنترل رفتار خود دچار مشکل هستند که تشخیص مرز رفتار مناسب و نامناسب در کودکان بیش‌فعال را سخت می‌کند؛ اما در حالت کلی می‌توان علائمی نظیر مشکلات به وجود آمده در انجام تکالیف، گوش نکردن به صحبت دیگران، نداشتن آرام و قرار، پریدن وسط حرف دیگران و جست‌وخیز بی‌مورد، عدم رعایت نوبت دیگران و غیره را در کودکان بیش‌فعال مشاهده کرد.

دلایل بیش فعالی کودک

اختلال بیش فعالی سال‌هاست که شناخته‌شده و عوامل متعددي در ايجاد آن نقش دارند. به نظر اکثر دانشمندان علت آن بيشتر نقص در تکامل سيستم اعصاب است. کودکان مبتلا احتمالاً در قسمت‌هایی از مغز که مسئول توجه، تمرکز و تنظيم فعالیت‌های حرکتي هست دچار نقص جزئي هستند. عوامل ارثی و ژنتيک در اختلال بیش فعالی نقش مستقیم دارد. همچنين در بعضي موارد در جريان حاملگي يا زايمان يا پس‌ازآن صدمات جزئي به ساختمان مغز وارد می‌شود که می‌تواند باعث اين مشکل گردد. درواقع دلیل اصلی بیش فعالی کودک را می‌توان در هفت مورد کلی زیر خلاصه کرد:

تأثیر عوامل ژنتیکی در بیش فعالی کودک

پژوهش‌ها تأثیر عوامل خانوادگی ژنتیکی را در اختلال بیش فعالی مورد تأیید قرار می‌دهند. درواقع در خانواده‌هایی که سابقه بیش فعالی در افراد آن وجود داشته باشد احتمال ابتلا به بیش فعالی در کودکان آن خانواده زیاد است.

عوامل عصب‌شناختی و عصبی شیمیایی در بیش فعالی کودک

برخی از مشکلات کودکان و بزرگ‌سالان دارای اختلال بیش فعالی، ناشی از آسیب مغزی است. نارسایی‌هایی در نیمکره راست مغز موجب نارسایی‌هایی در هوشیاری و توجه و کاهش فعالیت حرکتی عمدی و ایجاد رفتار تکانشی در فرد می‌شود. برخی پژوهش­ها به عملکرد بد یا آسیب به دستگاه فعال‌ساز شبکه‌ای، عقده‌های پایه، قطعه پیش پیشانی و برخی دیگر به وجود مشکل در شیمی عصبی مغز (مثلاً کمبود دوپامین، کمبود نور اپی نفرین) اشاره می‌کنند و داروهای روان محرک مثل آمفتامین و متیل فنی دی‌ات یا ریتالین را در درمان این اختلال مؤثر می‌دانند.

تأثیر تغذیه در بیش فعالی کودک

محققان معتقدند که برخی غذاها مثل رنگ‌های مصنوعی، افزودنی‌ها (که در گوجه‌فرنگی و پرتقال وجود دارد) اثر سویی دارند. همچنین محققان دریافتند که مقدار مصرف شکر و نسبت کربوهیدرات‌ها به پروتئین، به‌طور کامل با میزان رفتارهای بی‌قراری و آزارشی و پرخاشگرانه کودکان رابطه دارد.

ارتباط سم‌های محیطی و بیش فعالی کودک

آسیب به مغز از طریق خوردن سرب توسط کودکان و سیگار کشیدن مادر در دوران بارداری می‌تواند در آینده‌ای نه‌چندان دور باعث بروز بیش فعالی در کودک شود.

 

عوامل روان‌شناختی (تعامل طبیعت-تربیت) در بیش فعالی کودک

دل‌بستگی ناایمن به مادر می‌تواند به فزون جنبشی بیانجامد. بین خلق کودکان و ویژگی‌های زیست‌شناختی آنان رابطه وجود دارد مثلاً کودکان دارای خلق دشوار در پلاسمای خود مقدار بیشتری آنزیم دوپامین-بتا-هیدروکسیلاز (DBH) دارند. در پسران طبقه اجتماعی اقتصادی پایین، رفتار پرخاشگرانه با دشواری‌های خانوادگی نیز در بروز بیش فعالی مؤثر است.

رفتار والدین و تأثیر آن بر بیش فعالی کودک

رفتار کودک نشانگر مشکلاتی است که در روابط اعضای خانواده وجود دارد. این کودکان معمولاً در خانواده‌های غیرعادی و دارای مشکلات روان‌شناختی و جسمانی بسیار متولد می‌شوند. در این خانواده‌ها مصرف الکل، جامعه‌ستیزی و غیره تا حدودی متداول است. مطالعه تعامل کودکان دارای این اختلال با والدینشان نشان می‌دهد که در روابط بین آن‌ها، فشار روانی، روابط تحمیلی، افسردگی، محدودیت، ناکامی بالا و توانایی کمتر وجود دارد. تعارض بین اعضای خانواده و میزان اختلال اضطرابی در این خانواده‌ها بیشتر است. شیوه فرزند پروری این خانواده‌ها بیشتر از نوع خودکامه است. والدین این کودکان از اعتمادبه‌نفس کمتری برخوردارند و از شیوه‌های تنبیه بیشتری استفاده می‌کنند و روابط گرم کمتری با فرزندان خوددارند.

زودرس بودن و بیش فعالی کودک

احتمال ابتلا به بیش فعالی در سنین کودکی در نوزادان زودرس بیشتر است. بر اساس تحقیقات دانشمندان احتمال ابتلا به بیش فعالی درآیندِ در نوزادانی که بین هفته ۳۴ تا ۳۶ به دنیا می‌آیند ۷۰ درصد بیشتر است. هنوز علت زودرس بودن و بیش فعالی یک راز باقی‌مانده است، اما فرضیه‌های علمی آن را با فقدان اکسیژن و آسیب مغز در ارتباط می‌دانند.

روش‌های درمانی مرسوم برای بیش فعالی کودک

برای درمان بیش فعالی روش‌های دارویی و غیر دارویی توسط روانشناسان و روان‌پزشکان توصیه می‌شود. درمان دارویی باید بعد از انجام معاینات و آزمایش‌ها لازم توسط روان‌پزشک و روانشناس صورت گیرد. روش‌های غیر دارویی نیز توسط مشاورین باتجربه بکار گرفته می‌شود نیز در درمان بیش فعالی نتیجه‌بخش است. در حالت کلی روش‌های درمانی غیر دارویی می‌تواند شامل مواردی مانند تشویق به کار گروهی، تشویق به یادداشت‌برداری، سرزنش نکردن کودک و توجه بیشتر به او در هنگام انجام تکالیف، آموزش روش‌های تقویت حافظه اشاره کرد. البته روش‌های درمانی دارویی نیز دارای عوارض است که برای مصرف آن باید ملاحظات مربوطه را در نظر گرفت. در لینک روش های درمانی کودک بیش فعال اطلاعات مفیدی در مورد عوارض دارویی درمان بیش فعالی قرار داده‌شده است.

تماس روزانه